Kunstfort Vijfhuizen & regeneratief werken
Op het Kunstfort staat duurzaamheid hoog in het vaandel. We spreken zelf graag van ‘regeneratie’, vanuit het streven om de aarde niet alleen zo min mogelijk te belasten, maar om zoveel mogelijk bij te dragen.
Dit reikt van bewust beheer van onze plek tot thematieken voor tentoonstellingen, van het werken met fair pay en principes van care, tot het stimuleren van vormen van (gedeeld) eigenaarschap en verantwoordelijkheid bij onze communities, van het onderzoeken van mogelijkheden voor zogeheten ‘Groene ICT’, tot experimenteren met principes en rituelen vanuit andere kosmologieën.
Kunstfort Vijfhuizen is ook een Zoöp, een organisatie die de meer-dan-menselijke belangen meeweegt in haar beslissingen. Voor meer informatie en het Zoöp-manifest:
> Zoöp
Tentoonstellingsbouw:
De materialen voor onze tentoonstellingen zoals sokkels, tafeltjes en andere platforms bouwt onze beheerder en installateur in principe zelf, in de werkplaats. Na afloop van een tentoonstelling worden ze hergebruikt of bewaard voor een volgende gelegenheid.
We maken in tentoonstellingen, waar artistiek / visueel / conceptueel passend, gebruik van natuurlijke materialen, zoals houtsnippers afkomstig van onze populieren, die na de storm Poly (juli 2023) een flink aantal takken verloren. Na afloop zijn deze aangeboden aan fortbewoners die ze konden gebruiken voor hun moestuin, de rest is teruggegeven aan het forteiland.
Ook werden als onderdeel van kunstwerken zand en aarde aangeschaft. De biologische tuinaarde, is vervolgens gebruikt voor het aanbieden van dijkversterkende zaden aan bezoekers in het kader van het project The New Waterworks van Bebe Blanco Agterberg, over de Nederlandse relatie met water in het licht van stijgingen van het waterniveau. Een ander deel is gebruikt bij het planten van biodiverse tulpen in het kader van een buitenkunstwerk, en een laatste deel wacht nog op een goede bestemming.
Kunst & bewuste materiaalkeuzes:
We stimuleren kunststudenten en kunstenaars die bij ons werk maken of onderzoek doen, gebruik te maken van alternatieven voor toxische materialen. Enkele voorbeelden:
HKU-studenten werd in het traject Cosmos gevraagd werk te maken met een vervaldatum.
> Kunstfort Vijfhuizen x HKU Cosmos
Kunstenaar Folkert de Jong staat bekend om zijn werken met piep- en purschuim, materialen die onafbreekbaar zijn. Het Kunstfort daagde Folkert uit om tijdens een residentie op het fort zijn praktijk te verdiepen door met natuurlijke materialen aan de slag te gaan. Folkert werkte op het Kunstfort o.a. met wilgentenen van het eiland, hars en andere organische materialen om op die manier zijn praktijk te verduurzamen en nieuwe materiaalkeuzes te onderzoeken.
> Open Studio met Folkert de Jong
Voor het nieuwe buitenwerk (heling!) van Carlos Noronha Feio kozen we voor een zo inheems mogelijke, biologische tulp (de Tulipa Sylvestris, wilde bostulp), de enige tulpensoort die goed is voor bestuivers.
> Feestelijk moment: (heling!) met Carlos Noronha Feio
Voor meer informatie over onze artistieke benadering:
> Artistiek
Natuureducatie, natuurwerkdagen & plukwandelingen:
De jeugd, dat zijn de toekomstige verzorgers van de aarde, cruciaal dus om hen op jonge leeftijd mee te nemen in hoe belangrijk dat is en speelse handvatten te geven voor hoe je concreet kunt helpen.
Onze scholenprogramma’s op het forteiland zijn voor een groot deel gericht op de zintuiglijke ervaring van het landschap. Gewapend met een verrekijker gaan de deelnemers op zoek. En natuurlijk kun je je ook gewoon heerlijk uitleven op het fort!
Jaarlijks werken we samen met Festival Grazende Zwaan in Nieuw-Vennep, een kunstfestival met theatrale grondslag waar het landschap een centrale rol vervult.
In de afgelopen editie brachten we de workshop KLABLOEM! – Maak je eigen zaadbommetje met Steven de Clercq.
Deelnemers maken zadenbommen van klei, compost en bloemzaden, werden uitgenodigd na te denken over bloei, onverwachte plekken en hun rol in het landschap.
> Kunstfort op Grazende Zwaan 2025
In 2026/27 ontwikkelen een programma voor jongeren gericht op maakcultuur, identiteitsvorming en het landschap.
In verschillende seizoenen organiseren we natuurwerkdagen op het fort, met informatie en inspiratie, en ook concreet de handen uit de mouwen steken. Veel dank aan alle deelnemers die ons daar steeds weer bij helpen!
We verzorgen wandelingen of pluksessies op het forteiland, door onze programmamaker ecologie Mariken Straat, of onze Spreker voor de Levenden Bonnie Chopard. Zij nemen de deelnemers bijvoorbeeld kunststudenten die een kick-off bijeenkomst hebben, deelnemers aan portfoliosessies met een ecologische invalshoek, of toekomstige residenten die alvast een inspiratiebezoek brengen mee in wat er zoal groeit op het forteiland en wat daarvan de medicinale, voedende of andere kwaliteiten zijn.
Biodiversiteit:
Het veld:
Met dank aan Landschap Noord-Holland onderhouden we sinds 2013 met een groep vrijwilligers een stukje land dichtbij het fort (aan de overzijde van de Spieringweg, achter de moestuinen) voor biodiversiteitsdoeleinden. Doel is dat dit veld na zo’n 15 jaar verzelfstandigd zal zijn en zonder menselijke inmenging een mooie bijdrage blijft leveren aan de lokale biodiversiteit.
Bijen:
Tot 2024 hadden we een imker, bijen en heerlijke honing. Uit navraag bij specialisten bleek echter, dat onze honingbijen concurrentie vormden voor de lokale wilde bij. Ze zijn daarom elders ondergebracht.
We hebben een aantal vogel- en vleermuizenkasten op het fort. Onze laatste aanwinst is de kast voor een torenvalk die in de omgeving is gespot, met dank aan het Torenvalkfonds van Vogelbescherming Nederland.
Vroeger broedden torenbalken vooral in kerktorens, maar dat kan niet meer. De torens worden namelijk afgedicht om bewoning door duiven te voorkomen en daardoor is de torenvalk aangewezen op oude kraaiennesten en nestkasten.
Beheer & onderhoud:
Huizen:
Op het fort staan prachtige bio-based houten huizen, ontworpen door Woltjer Berkhout Architecten.
Maaibeheer:
Op het forteiland past onze beheerder gefaseerd maaibeheer toe (sinusmaaien). Dit houdt in dat in verschillende fases gemaaid wordt, waardoor er voor de kleine dieren voldoende woon-, en voedselplekken blijven.
Op het fort groeien goudwilgen, waarvan de prachtige, stevige én flexibele goudgele wilgentenen zeer geliefd zijn bij zowel kunstenaars als bij partners in de buurt, bijvoorbeeld de vrijwilligersgroep van Park Vijfhuizen. Ze worden in de winter geknot, eveneens gefaseerd (om en om). Een aantal van de geknotte takken leggen we korte tijd in de fortgracht, om wortel te schieten, zodat weer meer knotwilgen geplant kunnen worden. Een ander deel van de takken leggen we langs het talud, als nestelplekken voor kleine dieren.
We houden in het beheer uiteraard goed rekening met het broedseizoen.
We hebben veel mollen op het fort. Ooit probeerden we ze nog te vangen, maar inmiddels zijn we gewoon blij met dit teken van gezonde grond.
Energie:
De sensorgevoelige lampjes in onze tentoonstellingen werken op oplaadbare batterijen. Verder zijn nagenoeg alle lampen vervangen door LED. In plaats van digitale luchtvochtigheidsmeters, gebruiken we in de tentoonstelling onze ouderwetse hydrograaf (foto hiernaast). Onze afwasmachine staat standaard op de ecostand. Onze zusterstichting Stichting Kunstfort Beheer onderzoekt de mogelijkheden voor duurzame energie, van zonnepanelen tot aquathermie. We hebben een schemerschakelaar voor buitenverlichting en deels bewegingsschakelaars. Om veiligheidsredenen wordt het fort in de nachtelijke uren (schaars) verlicht.
Jaarlijks doen we mee met Nacht van de Nacht, een initiatief waarbij we de lichten doven om lichtvervuiling te verminderen en het nachtleven meer ruimte te geven.
Met bijvoorbeeld de workshop Tekenen als een mol (geblinddoekt, met de was van een kaars, en ecoline, vloeibare waterverf) met onze toenmalige resident Valerie van Leersum.
Schoonmaak:
We vragen onze schoonmakers te werken met biologisch afbreekbare producten.
Afval:
We scheiden papier, glas, organisch en restafval. Composteren doen we nog niet, maar ook daarvoor lijken mogelijkheden te zijn die we graag onderzoeken.
Catering:
Voor publieke evenementen serveren we standaard vegetarisch en zo mogelijk biologisch. Brasserie Fort 5 op het forteiland werkt met een lokale visie en mag sinds 2025 het B-Corp-label voeren. Verder werken we graag samen met Hannibal Kitchen in Amsterdam, The Farm Kitchen in Hoofddorp en Bakkerij Dijkzeul in Vijfhuizen, gebakken met lokale Nedertarwe.
Mobiliteit:
We stimuleren het gebruik van fiets en openbaar vervoer en vragen onze kunstenaars in het geval van internationale reizen over land, zo mogelijk te kiezen voor de trein. Voor de residenten hebben we een bruikleenfiets beschikbaar.
Zwaan-kleef-aan:
Waar we kansen zien nemen we andere gebruikers mee in onze afwegingen en keuzes!
